Draaien aan alle knoppen voor houdbaar systeem op zand
Verduurzamen op zandgrond vraagt om meer dan alleen het halen van milieudoelen. Op de proefboerderij in Vredepeel laten onderzoeker Brigitte Kroonen-Backbier en bedrijfsleider Roy Bexkens zien dat een integrale aanpak nodig is. Door aan alle knoppen van het bedrijf te draaien – van bodemgezondheid en slimme techniek tot weerbare rassen – zoeken zij naar een evenwicht tussen scherpe normen en een renderend, toekomstbestendig akkerbouw- en groentesysteem op zandgrond.

Deelname met zes percelen
Proefboerderij Vredepeel ligt op de grens van Noord-Brabant en Limburg. Het is hét onderzoekscentrum van Wageningen University & Research voor het Zuidoostelijk zandgebied. Al vanaf begin jaren negentig wordt er systematisch onderzocht en gemeten hoe de landbouw op zuidelijke zandgrond kan verduurzamen. Daarvoor zijn op een deel van de percelen jarenlang alleen groenbemesters en gewasresten opgebracht. Met de experimenten binnen Boerderij van de Toekomst Zuidoostelijk Zand wordt hier direct op voortgeborduurd met zes percelen waarop consumptieaardappelen, suikerbieten, granen, mais, zaaiuien en groenten zoals spinazie, venkel en sla geteeld gaan worden.”

Zandopgaven zijn groot
De zandgronden in dit gebied zijn van nature droogtegevoelig en zeer gevoelig voor uitspoeling. Bedrijfsleider Roy Bexkens, verantwoordelijk voor de uitvoering van de teeltmaatregelen, legt uit dat naast goed bodembeheer beregening met grondwater noodzakelijk is om de risico’s beheersbaar te houden. Een lage bodemkwaliteit verergert de gevolgen van droogte door een gebrek aan bufferend vermogen, wat bij gewassen sneller leidt tot hittestress. De grootste uitdaging voor het bedrijf is echter het voldoen aan de nitraatnorm van 50 mg in het grondwater.
Uit de data blijkt dat het bedrijf begin jaren negentig op bijna 200 milligram nitraat per liter zat. Nu zit het onder de 50. Dat klinkt als een succesverhaal. “Ja, en toch gaat er iets veranderen”, zegt Brigitte. “We hadden op een deel van de percelen bewust geen organische stof van buiten aangevoerd. Geen mest, alleen groenbemesters en gewasresten.
De hypothese was: geen ongecontroleerde mineralisatie, dus minder kans op uitspoeling. Dat werkte ook zo. Maar de keerzijde was dat de bodemkwaliteit achteruit ging, met als effect dat deze minder klimaatbestendig is en minder buffercapaciteit heeft. Ook de opbrengsten lagen gemiddeld vijf tot zeven procent lager. Dat is op termijn geen toekomstbestendig systeem, ook al haal je je nitraatdoel.”
“De nitraatnorm is gehaald, maar de bodemkwaliteit ging achteruit. Dat is op termijn geen toekomstbestendig systeem, ook al haal je je doel.”
– Brigitte Kroonen-Backbier
Compost als herstelstrategie
Kortom, het roer gaat om. De nieuwe aanpak is werken met kleine, regelmatige giften compost of andere bronnen met hoge organische stof; zo’n tien tot twaalf ton per jaar. “Compost is circulair beschikbaar in de regio en we weten uit eerder onderzoek dat de impact op de percelen met lage organische stof aanvoer behoorlijk groot was. Op een bodem die al goed scoort zie je nauwelijks effect, maar op de percelen die zijn achtergebleven, maakt het echt verschil. Tegelijkertijd stemmen we de bemesting erop af: als we compost strooien, dan is er minder ruimte voor mest en gaan we bijvoorbeeld minder kunstmest-kali inzetten. Zo proberen we stap voor stap de balans te herstellen. Dat kan best vijf jaar duren”, schat Brigitte in.
Niet-kerende grondbewerking is vaak beter voor de bodem dan ploegen. In hoeverre gebeurt dat hier? Roy hanteert het motto: niet kerend als het kan, ploegen als het moet. “Voor fijnzadige gewassen zoals uien en bieten kun je er niet omheen. Dan geeft niet-kerend een moeilijkere opkomst en meer onkruiddruk. Maar voor mais en wintergerst kun je prima niet-kerend werken. We hebben beide systemen jarenlang vergeleken en gemiddeld zijn er geen opbrengstverschillen. Dus we kiezen per gewas wat het meest logisch is in het betreffende jaar.”

Onkruiddruk en werkbare dagen
Een andere uitdaging op zand is de onkruiddruk. Bij mechanische bestrijding kan zand ‘bulldozeren’, waardoor kleine plantjes bedolven raken. Toch heeft zandgrond ook voordelen: door de goede bewerkbaarheid kan er na regen snel weer worden gereden. Bovendien zijn aardappelen en mais robuuste gewassen, die volgens Roy wel wat kunnen hebben, zolang je de bestrijding maar in het juiste onkruidstadium doet. “Liever een onkruidje een halve klap geven dan het ongestoord laten groeien. Een minder resultaat is altijd beter dan geen resultaat.”
Op de proefboerderij wordt bij de helft van de gewassen volledig mechanische onkruidbestrijding toegepast. Een keuze gebaseerd op de pijlers van de ICM-strategie (Integrated Crop Management) waar het proefbedrijf al ruime ervaring mee heeft opgedaan in het programma PPS Akkerbouw op Zand. Hoewel chemie als achterhand dient, slinkt het middelenpakket, met name herbiciden. Wat als mechanisch en chemie allebei tekortschieten?
Brigitte is er eerlijk over: “Met de ‘simpele’ mechanische technieken redden we het waarschijnlijk niet helemaal. De huidige technieken schieten met name tekort in de minder robuuste gewassen zoals suikerbiet, ui en peen bij de bestrijding van onkruiden in de rij. Robots of laserwieders zouden kunnen helpen, maar die zijn op dit moment nog duur en storingsgevoelig. Als zo’n machine uitvalt, moet er iemand met een laptop komen; dat is voor de gemiddelde akkerbouwer geen haalbare situatie.
En voor loonwerk geldt: vandaag zijn de omstandigheden goed en moet je rijden. Niet overmorgen. Maar natuurlijk wil de buurman de loonwerker op dat moment ook hebben.” Kortom, de verhouding machine en areaal is kostentechnisch nog niet optimaal. “Maar we moeten wel die kant op en dat vraagt vooral veel ervaring opdoen en mogelijk nog aanvullend onderzoek.”
“Liever een onkruidje een halve klap geven dan het ongestoord laten groeien. Een minder resultaat is altijd beter dan geen resultaat.” – Roy Bexkens

Aan de ICM-knoppen draaien
Binnen de ICM-strategie worden ook andere maatregelen genomen, zoals de keuze voor een aardappelras met verbeterde Phytophthora-resistentie, een kleinere stikstofbehoefte en die beter tegen droogte kan. Ook worden beslissingsondersteunende apps ingezet en wordt in de uienteelt geëxperimenteerd met biologische bestrijding van trips.
“Zo draaien we aan alle ICM knoppen om te laten zien hoe we de doelen halen zonder de teler uit het oog te verliezen”, verduidelijkt Brigitte het duurzame teeltsysteem.
Ambitie richting 2030
In 2030 eindigt het project. Wat denken Roy en Brigitte dan te hebben bereikt? Roy bekijkt die vraag vooral vanuit de akkerbouwer: “Ik hoop dat we de nitraatdoelen die we al gehaald hadden, kunnen handhaven met de gewassen die we nu telen. En dat de percelen met een lage organische stof daadwerkelijk zijn verbeterd, zodat de opbrengsten weer op het niveau van de andere percelen zitten.”
Brigitte wil ondernemers concrete handvatten bieden. “Ik wil niet alleen kunnen zeggen ‘we hebben het hier gehaald’, maar ook kunnen beargumenteren: aan welk knopje moet je draaien als je op een specifiek punt vastloopt? Tegelijk ben ik nuchter. Over vijf jaar is de sector nog niet zover dat robotisering voor alle telers haalbaar en betaalbaar is. De hightech route is voor grote bedrijven met de juiste mensen en middelen. Maar er moet ook een strategie en toekomstvisie komen die met eenvoudigere technieken en methoden een groot deel van de doelen haalt. Samen met de overige bouwstenen moet dit perspectief bieden aan een toekomstbestendig akkerbouw- en groentesysteem.”
Praktische handvatten
| Knoppen van Vredepeel | Praktische actie volgens het onderzoek |
|---|---|
| Rassen | Selecteer rassen die specifiek zijn veredeld op droogteresistentie en lage mestbehoefte. |
| Bodem | Gebruik kleine giften compost (10-12 ton/j) om de buffercapaciteit te verhogen. |
| Techniek | Kies voor niet-kerende grondbewerking bij robuuste gewassen zoals mais en wintergerst. |
| Teelt | Gebruik beslissingsondersteunende apps om het juiste moment voor actie te bepalen. |
De meerwaarde voor de teler
Het project laat zien dat je als teler niet direct hoeft te investeren in dure, storingsgevoelige robots of lasers om stappen te zetten. De focus ligt op een haalbare strategie met eenvoudigere technieken die ook voor de gemiddelde ondernemer betaalbaar blijven.
Het biedt een ‘routekaart’ voor telers die vastlopen op specifieke milieudoelen zonder dat hun opbrengst (die anders 5-7% kan dalen) in gevaar komt.


LEARNING COMMUNITY
Wat werkt in de praktijk?
Welke keuzes helpen om op zandgrond goede gewassen te blijven telen én te werken aan een goede bodem- en waterkwaliteit? In de learning community wisselen akkerbouwers, groentetelers en onderzoekers ervaringen uit.
De proeven op Vredepeel leveren onderwerpen en resultaten voor het gesprek. Deelnemers brengen ook hun eigen vragen en praktijkervaring mee. Zo bespreken we samen welke maatregelen haalbaar zijn en wat je daarvan kunt gebruiken op je eigen bedrijf.
Wil je meedoen? Meld je dan aan.